Arca da aliança
A Arca da Aliança era o símbolo mais sagrado de Israel — representava a presença de Deus no meio do seu povo. Sobre ela brilhava a glória do Senhor entre os querubins.
"Waisiraeli watengenetse lisanduku lya mibani ya mjoholo, line utali wa futi nne, ughatsi wake uwe wa futi mbili, na chimo chake futi mbili. Ulikandike lisanduku alyo nzahabu iliyeka mghati na kunze, kuya wike kingamitsi ya nzahabu iitsunguluke. Kuya utengenetse mabangili mane gha nzahabu na ughananike hane ghamatendeghu mane gha lisanduku, mabangili meli ubali umwe na mabangili meli ubali ungi. Naghwe usongole mifumbati mili ya mjoholo kuya uikandike nzahabu. Ne mifumbati’yo kutsoingitsa mna ghamabangili ighali mna chila ubali wa lisanduku, iwe yo ukulighalila lisanduku. Imifumbati ikaleghe mumo mna ghamabangili’gho, ileke kulapfighwa. Wike mghati mwe lisanduku’lyo ghamabamba meli gha libwe ghanyandike malaghitso ghangu.
"Kuya utengenetse chighubiko che lisanduku kwe nzahabu iliyeka, chighubiko’cho chitsakuwa hanu ha libatsi, utali wake uwe futi ndatu na lobo ndatu na ughatsi wake uwe futi mbili na lobo. Uhonde nzahabu na ufine pfiumbe pfili pfine mapamanilo ipfikemighwa makelubi upfike kune pfitsighilo pfe chighoda. Kerubi yumwe umwike hachandusile ichighoda na kerubi wakeli umwike hachitsighile ichighoda. Lekeni makelubi’wo uwalumbitse ne ichighoda acho wawe chinu chimwe. Pfiumbe’wo wakale aku welola, mapamanilo ghawo ghapamanyale kughubika ichighoda cha libatsi. Mghati mwe lisanduku kutsakwika ghamabamba meli gha ghamalaghitso ghanitsokwing’a na kuchika chighoda cha libatsi mchanya mwake.
Na nene nitsetinganagha naghwe bahala hane chighoda che libatsi, kulawa haghati ha makelubi awala weli iwali mchanya mwa lisanduku lya laghano, nitsolonga naghwe no kukwing’a ghamalaghitso ghose ghaubamighwa kuwalongela Waisiraeli.
Besaleli tsakatengenetsa sanduku kwa mbau tsa mjoholo, utali wake futi ndatu na lobo ndatu, ughatsi wake futi mbili na lobo na chimo chake futi mbili na lobo.
IMNDEWA tsakamlongela Musa, "Litsuwa lya mwanduso lya mwetsi ghwa mwanduso ulimise Lihema lyo Kwitinganila. Mghati mwa Lihema alyo wike Lisanduku lya Laghano, kuya wike panzia hambele hake.
Kuya tsakasola pfibamba pfila pfibili pfa ghamabwe kapfika mna lisanduku lila. Kaika mifumbati ila ya kulighalila mchanya mwe lisanduku, kuya keka chighubiko cha lisanduku ichikemighwa Hanu he Libatsi mchanya mwake. Kuya kalika Lisanduku lila mghati mwe Lihema lyo Kwitinganila na keka panzia, na kwa kutenda apfo kalipfisa Lisanduku lya Laghano ka IMNDEWA pfayalaghitse.
Musa hayengile mghati mwe Lihema Lienzeluke yakalonge na IMNDEWA, kahulika litsi lyolonga mchanya mwe chighubiko cha lisanduku lya laghano, ichikalile mchanya mwa Lisanduku lye laghano, ichikemighwe hanu ha libatsi, lilawa hala hane pfilumbe weli iwakemighwe Makelubi.
Iwanu woka kulawa Sinai, chidunda che IMNDEWA, kwa ghumwanza ghwa matsuwa madatu. Sanduku lya laghano lye IMNDEWA tsaliwalongolela kwa mwanza ghwa matsuwa madatu ili liwabamile hanu ho kwika indalo. Chila hawaghendile kulawa ndalo imwe mbaka ndalo ingi, libingu lye IMNDEWA Imunngu tsalikala mchanya mwao misi yose. Aho Lisanduku halighendile hambele, Musa kalonga, "Winuke ghwee IMNDEWA uwapwililise iwehile wako, yang’awokubama uwatende watsume hambele yako." Na chila halimile, Musa kalonga, "Ghwee IMNDEWA uwoyile Waisiraeli wano wengi sideke."
IMNDEWA kamlongela Musa, "Uwalongele iwanu wa Isiraeli wangalile tsing’weku kumi na mbili, ng’weku imwe kwa chila chilongotsi wa kabila, na wandike chila taghwa lya chilongotsi mna ing’weku yake. Na wandike taghwa lya Aruni mna ing’weku kabila lya Walawi. Hobamighwa hawe na ng’weku imwe kwa chila chilongotsi wa kabila. Naghwe utsisole tsing’weku atso ukatsike hane Lihema Lienzeluke, aho hane lisanduku lya lilaghano, hanu hanitinganagha na ghweghwe. Ing’weku ye munu yanitsomsaghula itsotsuka, kwa kutenda apfo ukusing’inika kwa wanu wa Isiraeli kutsomala, wao kumsing’inikilani mwemwe." Baho Musa kalonga na Waisiraeli, chila chilongotsi wao kaghala ing’weku yake, ing’weku imwe kwa chila kabila, natso tsipfika kumi na mbili. Na ing’weku ya Aruni nayo tsayamumo. Kuya Musa katsika tsing’weku atso hambele he IMNDEWA, hane Lihema Lienzeluke. Ilupfi yake nemitondo Musa kengila mna Lihema Lienzeluke, kaipfika ing’weku ila ya Aruni wa kabila lya Lawi itsuka, itula, isanula maluwa gha mlotsi na yima ghamatunda ghepfile. Kuya Musa katsisola tsing’weku tsose kulawa aho hambele he IMNDEWA, na katsika hambele ya Waisiraeli wose, nao watsilola, na chila chilongotsi kasola ing’weku yake. IMNDEWA kamlongela Musa, "Uyuitse ing’weku ya Aruni hambele ha lisanduku lya laghano, muike iwe chitango kwa wanu iwondema, ili kusing’inika kwawonising’inikila nene kumale, hela watsakufa." Musa katenda ka IMNDEWA pfayamlaghitse.
Apfo iwanu walawa mna tsindalo tsawo, wakaloke ghumto Yoridani, aku iwatambika iwoduta lisanduku lya laghano wawalongolela. Hawapfikile iwatambika awo iwaghalile lisanduku lya laghano hana ghumto ghwa Yordani, ghumto ighumemagha ghamatsi mna ghumsimu ghwa ukupfuna, na maghulu ghawo haghakanyaghe mna ghamatsi gha ghumto aghwo, baho ghamatsi ighang’ali ghohulumka kulawa uchanya, tsaghema ghawa sughulu, ghamema mbaka kuna ghumji ghwa Adamu, ighuli habehi na isi ya Seratani. Ghamatsi ighang’ali ghohulumka kughenda bahari ya Araba, pfipfila tsaikemighwa ibahari ye Munyu, tsaghanyala ghendo, na iwanu waloka kughenda Yeriko. Waisiraeli hawang’ali woloka, iwatambika iwaghalile lisanduku lya laghano tsawema hanu hanyalile haghati ha ghumto Yoridani mbaka iwanu wose waloka.
Iwatambika awala iwadutile lisanduku lya lilaghano lya IMNDEWA Imulungu hawalawile haghatighati ha ghumto Yoridani na kukanyagha mmbalimbali mwa ghumto, ghamatsi gha ghumto Yoridani ghandusa kuhulumka na kumema keli ka tsapfaili mwanduso.
Ghamalango gha ukwingilila Yeriko tsaghahindighwa ghendo, ili Waisiraeli waleke ukwingila. Haduhu munu yadahile kwingila mghati wala kulawa kunze. Kuya IMNDEWA kamlongela Yoshua, "Ulole nikwing’a ghumji ghwa Yeriko mmoko mwako, hamwe na imfalume wake na iwaasikali wake iwana libapfu lya ukwitowa. Mwemwe na iwanu wose wa ing’ondo mghutsunguluke ghumji aghuno mala lumwe chila tsuwa, na mtende apfino kwa matsuwa sita. Na watambika saba chila yumwe yakinde malati ya membe ya ng’olo mmale, walilongolele lisanduku lya lilaghano. Mna litsuwa lya saba mghutsunguluke ghumji aghwo ghwa Yeriko mala saba, aku iwatambika wotowa tsimalati tsawo. Hawotsotowa tsimalati tsawo kwa litsi likulu, na iwanu wose hawotsohulika wakemelele, kuya imibanda ya ghumji itsakughwa. Aho iwanu watsoghughendela ghumji aghwo, chila munu kulawa hanu hake hayemile."
Apfo Yoshua mwana wa Nuni kawakema iwatambika kawalongela, "Liduteni lisanduku lya lilaghano lya IMNDEWA Imulungu, na watambika saba walilongolele aku wakinda malati saba tsa membe tsa ng’olo wamale." Na kawalaghitsa iwanu apfino, "Lelo mghende, mghutsunguluke ghumji, na iwanu wana tsisilaha walilongolele lisanduku lya IMNDEWA."
Iwatambika watowa tsimalati, na iwanu hawahulike wakemelela kwa litsi likulu, imibanda ya ghumji ighwa ghendo. Bahala iwanu waghughendela ghumji aghwo, chila munu kulawa ahala hayemile, waghusola ghumji aghwo.
Wafilisti wakala ghoya wawatowe Waisiraeli, nawo wawatowa ghendo Waisiraeli. Na baho Waisiraeli elfu nne wakomighwa mna ing’ondo ayo. Waisiraeli iwahonile hawoyile kuna indalo, iwabala wa Isiraeli weghutsa, "Heule leloli IMNDEWA kawaleka Wafilisti watutowe? Tukeni tukalisole Lisanduku lya laghano lya IMNDEWA kulawa Shilo, ili yeye IMNDEWA yatse yatwapfile na yatukombole kulawa kuna iwanu iwotwihila." Apfo wawatuma wanu waghende Shilo, nawo walighala Lisanduku lya laghano lya IMNDEWA yana ingupfu iyokala mchanya mwa wapfiumbe weli wane mabawa iwakemighwe makerubi. Awala iwana wamale weli wa Eli, Hofini na Finehasi tsawatsa na lisanduku alila lya IMNDEWA.
Na Lisanduku lya laghano lya IMNDEWA halipfikile mna indalo, Waisiraeli wose wadeng’elela kwa kukememela, mbaka isi ihighisika. Wafilisti hawahulike Waeburaniya pfawodeng’elela waghutsa, "Ukudeng’elela ako kuna indalo ya Waeburaniya kuna mana yachi?" Hawamanyile ka Lisanduku lya laghano lya IMNDEWA lipfika kuna indalo ya Waisiraeli, Wafilisti wapfuka walonga, "Milungu ipfika mkaye mwawo!" Walonga keli, "Tutsochona! Chinu ka achino ng’ana chitulawile baye! Tutsochona ghendo! Yuhi iyodaha kutukombola kulawa kwa imilungu ayo ina ingupfu? Ayo iyo imilungu iwatowile Wamisiri kwa chila janga ako kunyika. Lelo mwemwe Wafilisiti mghangamale na mleke kutenyuka, muwe walume, mwitowe, ili mleke kuwa watumwa wa Waeburaniya ka wawo pfawali watumwa wetu. Muwe walume, mwitowe."
Wafilisti wetowa nawo, nawo Waisiraeli watowighwa, na chila munu katsumila kuna lihema lyake. Mna litsuwa alyo wanu wengi wakomighwa, wakomighwa masikali elufu selasini wa Isiraeli iwoghenda kwa maghulu. Lisanduku lya laghano lya IMNDEWA libokighwa, na awala iwana weli wa Eli, Hofini na Finehasi nawo wakomighwa.
IMNDEWA kawadununza ng’ani na kawatenda iwanu wa Ashidodi wampfuke. Tsakawadununza hata iwanu iwali habehi nawo, kwa kuwaghalila mapute. Iwanu wa Ashidodi hawonile aghala ighawapatile welongela, "Imulungu wa Isiraeli kotudununza ng’ani twetwe hamwe na mulungu wetu Dagoni. Lisanduku lya laghano lya IMNDEWA ng’alidaha baye ukukala kuna twetwe." Apfo wawatuma wanu waghende wakawalongele wakulu wose wa Wafilisti, nawo wetingana hamwe, wawaghutsa, Angu tulitendatse lisanduku alino lya Imulungu wa Isiraeli? Iwakulu awo wedika, "Sanduku alyo lya Imulungu wa Isiraeli lighaleni Gati." Apfo walighala ako kuna ghumji ghwa Gati. Lekeni hawalighalile ako Gati IMNDEWA kaghutowa ghumji agho, kawatenda iwanu wapfuke ng’ani, kawatowa iwamale wa isi ayo, iwasongolo na iwakulu kwa kuwaghalila ghamapute. Apfo walighala lisanduku alyo lya Imulungu ako kuna ghumji ghwa Ekironi. Lekeni Lisanduku alyo lya Imulungu halipfikile ako, iwanu wa isi ayo wakemelela, walonga, "Watughalila lisanduku lya Imulungu wa Isiraeli ili litukome twetwe na iwanu wetu." Kuya wawatuma wanu na wawatinganitsa watawala wa Wafilisti na kuwalongela, "Lyuitseni lisanduku lya Imulungu wa Isiraeli hanu hake, hela litsotukoma twetwe na iwanu wetu." Tsawatenda apfo kwaapfila iwanu tsawapfuka ng’ani mna isi yose, na Imulungu yang’ali yowadununza ng’ani.
Sanduku lya IMNDEWA likala mna isi ya Wafilisti kwa miyetsi saba. Wafilisti wawakema watambika wawo na iwatowa lamli wawo, wawaghutsa, "Tulitendetse Lisanduku alino lya IMNDEWA? Tulongeleni, tutsodahatse kulyuyitsa hanu hake?"
Nawo wawedika, "Mng’alyuyitsa lisanduku lya Imulungu, mleke kulyuyitsa hela. Lekeni hamlyuyitsa ghaleni na nambiko ya ukuleghusa matotso, namwe matotso ghenu ghatsoleghusighwa. Mng’atenda apfo mtsohona, namwe mtsomanya heule yang’ali yowadununza."
Iwanu awala tsawatenda ka pfawalongelighwe, wawasola ng’ombe weli iwoghwawisa na wawoha mna ghumtuka aghwo, iwana wawo wawoha mna ichibanda chawo. Lisanduku alila lya IMNDEWA walika mna ghumtuka aghula hamwe na lisanduku lina ipfinyagho pfa nzahabu na wambewa na apfila pfa ghamapute. Ng’ombe awo walumbilila mbaka mna ghumji ghwa Beti Shemeshi, nawo ng’awabaghuke baye kumoso wala kujilo, na wang’ali woghenda aku wolila. Na wafalume watano wa Wafilisti wawawinza mbaka kuna ghumbaka ghwa Beti Shemeshi.
Iwanu wa Beti Shemeshi wang’ali wopfuna ingano kulwanda. Hawalolile kuchanya na kulyona lisanduku, wadeng’elela ng’ani. Ghumtuka aghula ghupfika mna ghumghunda ghwa Yoshua, imunu wa isi ya Beti Shemeshi. Haghupfikile aho ghwima habehi na libambalawe. Iwanu waitula imibiki ya ghumtuka aghula na wawasubutula wang’ombe awala na wamlapfila IMNDEWA, nayo iwa nambiko ya ukulukatsighwa. Nawo Walawi walihulumsa lisanduku lya Imulungu hamwe na lisanduku alila lina ipfinyagho pfa nzahabu, na weka mna libambalawe. Kuya iwanu wa isi ya Beti Shemeshi walapfa nambiko tsa ukulakatsigwa, na wamsubutulila IMNDEWA mna litsuwa lilyo.
Apfo iwanu wa Kiriati Yearimu waghenda kulisola lisanduku lya IMNDEWA, walighala ukaye kwa Abinadabu, iyakalile mchidunda. Wamhimika imwanaghe mmale iyakemighwe Eleazari yalilolese lisanduku alyo lya IMNDEWA.
Sanduku lya IMNDEWA likala mna isi ya Kiriati Yearimu kwa miyaka mingi, ka miyaka ishilini. Mna ghamatsuwa ghose agho Waisiraeli wose wamlilila IMNDEWA yawapfile.
Mfalume Daudi hayahulike ka IMNDEWA kawabaliki iwanu wa ikaye ya Obedi Edomu na pfinu pfose pfayali napfo kwaapfila kana sanduku lya Imulungu, kaghenda kulisola lisanduku lya laghano ukaye kwa Obedi Edomu kalighala mna ghumji ghwa Daudi kwa ukudeng’elela. Iwanu awala iwalighalile lisanduku lya IMNDEWA chila hawaghendile maghulu sita, Daudi kalapfa nambiko, kalapfa ng’ombe yumwe na ndama iyanenehe. Daudi kabigha kwa ngupfu tsake tsose hambele ha IMNDEWA, aku keyoha chitsibao cha mtambika. Apfo, Daudi na Waisiraeli wose walihilika lisanduku lya IMNDEWA kwa ukudeng’elela na kwa kutowa tsimalati.
Apfo mfalume Selemani kawakema wanzehe wose wa Isiraeli na pfilongotsi wose wa ghamakabila, na iwakulu wa tsikolo waghende Yerusalemu kwayokala yeye, wakalisole lisanduku lya lilaghano lya IMNDEWA kulawa Sayuni, Ghumji ghwa Daudi. Iwanu wose wa Isiraeli wetingana kwa mfalume Selemani mna ghumsimu ghwa ichihungo, mna ghumwetsi ghwa Saba, ighumanyika ghumwetsi ghwa Etanimu. Iwanzehe wose wa Isiraeli hawapfikile, iwatambika wetwika lisanduku, walighala kuna ing’anda ya Imulungu. Walawi na iwatambika pfipfila walighala lihema lya ukwitinganila na ipfinu pfose ipfenzeluke. Mfalume Selemani na iwanu wose iwetingane naye hambele ha lisanduku, nawo watambika kwa kuchinja ng’olo na ng’ombe wengi ing’awodahika kupeteka baye. Kuya watambika walingitsa lisanduku alila hanu hake, mna ichiheleto cha mghati mwa ng’anda ya Imulungu, Hanu haenzeluke ng’ani, hasi ha ghamabawa gha ipfinyagho pfa ghamakerubi. Makerubi tsawagholosa mabawa ghao hanu halikalile lisanduku na walighubika lisanduku alyo na mibiki yake ya ukulidutila tsa ya hasi ha ghamabawa. Imibiki ayo tsamitali ng’ani, na tsayoneka kulawa hanu ahala haenzeluke, na si kulawa hanu hohose baye, na mibiki ayo yabaho mbaka leloli aino. Tsakuduhu chinu mna lisanduku alila ila tsakuna ghamabamba meli gha ghamabwe ghayekile Musa akula Horebu, ahala IMNDEWA hayekile lilaghano na Waisiraeli hawalawile Misiri. Iwatambika hawang’ali wakuka kulawa hanu haenzeluke, baho ing’anda ya IMNDEWA imema bingu. Libingu alyo liwatenda iwatambika waleke kusang’ana ng’onde yawo, kwaapfila utunitso wa IMNDEWA tsaumema mna ing’anda yake.
Laghano lya mwanduso likala na malaghitso gha ukutamanila na hanu hakutamanila hatsengighwe ne iwanu. Tsahatsengighwa bumbulika lye Imulungu, chiheleto chake cha mwanduso tsachikemighwa Hanu Haenzeluke, amwo tsamkala na hanu ha kwikila pfitasa na imetsa ne pfighate ipfilapfighwe kwe Imulungu. Kuchughu mwa lipanziya lya keli tsakukala na chiheleto ichikemighwe Hanu Haenzeluke Ghendo. Hamo tsamkala na hanu ha kupfukitsa upfumba ha nzahabu, na sanduku lya laghano ilighubikwe hosehose na nzahabu, mghati mwake tsakukala na chiha che nzahabu ichikalile ne chijo ichikemighwe mana, ng’weku ya Aruni iisanule mitsani na pfibao ipfandikighwe ghamalaghitso. Mchanya mwe sanduku tsakukala na pfinyagho pfibili pfine ghamapamanilo ka chitango cha utunitso we Imulungu, ghamapamanilo ghawo tsaghaghubika hanu hatsileghusighwa nzambi. Lekeni sambi ng’atudaha bae kulonga chinaghanagha mbuli tse pfinu pfino.
Na ing’anda ye Imulungu ili kulanga ipfughuka, na mghati mwe ing’anda yake lyoneka lisanduku lya laghano. Na kulawila lumwesa, litsi, midumo, midedemo ye iisi na mvula ng’ulu ya ghamabwe.