Milagres de Jesus
Os Evangelhos registram dezenas de milagres realizados por Jesus — curas, ressurreições, domínio sobre a natureza e libertações. Cada milagre revelava sua divindade e compaixão.
Curas de cegos e surdos
Jesus devolveu a visão aos cegos e a audição aos surdos, manifestando seu poder sobre toda enfermidade e deficiência.
Yesu wukatuka hoho na wuyenda. Bu kedi kwe yenzi, mpofo zole zimulanda, zilokana ti: «Mwana Davidi, tufwila nkenda!»
Bu kayenda tula ku nzo, mpofo za zizole zifinama ha kabela, na Yesu wubafuula ti: «Lukwikidi ti ndendi bwe hidika e?» Bavutula ti: «Ninga, Mfumu!» Yesu ni kasimba meso mawu na wuta ti: «Bika mimvimba mi vangama bonso budi kiminu kyeno.» Meso mawu ni mazibuka. Kansi, Yesu wubakanikina na wubateela ti: «Tomeno yuwa, kani muntu wumosi ko waazaba musamu bewuwu.» Kansi, bu batumbu duuka kwandi, bamwangisa nsangu zi Yesu mu kizunga bekyokyo kimvimba.
Yesu na milongoki myandi bu bedi duuka mu mbanza yi Yeliko, kamba di bantu dibalanda. Mpofo zole ziba zi zakala ha ntendo yi nzila, bu bayuwa ti Yesu wuna hyoka, batona mu bulana ti: «[Mfumu], Mwana Davidi, tufwila nkenda!» Kamba di bantu dyedi ba bamina mwanki bakanga minwa myawu, kansi babulana dyaka mungolo ti: «Mfumu, Mwana Davidi, tufwila nkenda!» Yesu wutelama, wubatumisa na wubafuula ti: «Nki lutidi na lusila e?» Bamuvutudila ti: «Mfumu, sa ti meso meto mazibuka!» Yesu wubafwila nkenda, na wusimba meso mawu, hansi na nsi, batona mu bwesa yena, na bamulanda.
Bayenda ku mbanza Betesayida. Banata mpofo yimosi ku Yesu na bamubombidila kamusimba. Wusimba mpofo mu kooko na wumunata ku mbazi yi bwala, mboki wumutuula mante mu meso, wumutentika moko na wumufuula ti: «Nganunu wuna yena kima e?» Mpofo wuzibula meso na wuta ti: «Nina yena bantu, baa bonso miti mi nakwe yendi.» Yesu wusimba dyaka meso mandi. Mpofo bu ka zibula meso wutoma yena bumbote, wunyaka mpe wuswasisa bimvimba bi kayena. Buna Yesu wumuvutula ku nzo andi na wumuteela ti: «Kukotandi ku bwala ko.»
Yesu wukatuka ku mbanza yi Tile na wuvutuka ku mbanza yi Sidoni ku ntendo mubu wu Ngalili, wuhyokila ku kizunga ki Dekapoli. Batwala ku Yesu muntu wumosi wufwa makutu wedi zonzilanga mu mpasi. Bamubombidila kamutentika moko. Yesu wumunata ha nsoso, kitatu na mpumbu yi bantu, wumutuula milembo mu makutu, wulobola mante mu milembo, mpe wusimba ludimi lu muntu bewowo. Mboki wusendola meso ku yulu, wuhumuna na wumuteela ti: «Efata!» Mpila mosi ti: «Zibuka!» Makutu mandi matumbu zibuka, ludimi lwandi lulenga na wedi zonza bumbote. Mboki Yesu wubakanikina mulembolo we ta ku kani muntu, kansi bu kedi vula we bakanikina, yawu bavula we samuna. Bantu batoma yituku, na bata ti: «Mimvimba mi kana hidika, mimbote midi! Wuna sa ti bantu bana makutu mafwa bayuwa mpe wuna zonzisa mababa!»
Batula ku mbanza Yeliko. Yesu bu kedi duuka mu mbanza na milongoki myandi na mpumbu yi bantu babingi, mpofo yimosi nkumbu andi Batimayi, mwana wu Time wuba wuzakala ha ntendo nzila na wedi sanga mundombila. Bu kayuwa ti ni Yesu mwisi-Nazaleti, wutona mu bulana ti: «Yesu, Mwana Davidi, wumfwila nkenda!» Bantu babingi ba mu bamina mwanki kakanga munwa andi, kansi wubulana dyaka mu ngolo ti: «Mwana Davidi, wumfwila nkenda!» Yesu wutelama na wuta ti: «Mutumiseeno.» Batumisa mpofo na bamuteela ti: «Lwata kibakala, telama, wuna kutumisa.» Mpofo wulosa kiyunga kyandi, wutelama mu manzangu, mpe wuyenda kubeela Yesu. Yesu ti: «Nki tiidi na kusila e?» Mpofo wumuvutudila ti: «Labuni», mbangudulu ti: «Mulongisi, sa ti nabwesa yena dyaka!» Yesu wumuteela ti: «Yenda, kiminu kyaku ki kuvuukisi.» Ni katumbu yena, na wulanda Yesu mu nzila.
Yesu wuba bela-bela na mbanza yi Yeliko, Mpofo yimosi yiba yizakala ha ntendo yi nzila yedi sanga mundombila. Bu kayuwa lusuku lu mpumbu yi bantu yedi kwiza, wufuula ti nkye musamu kwandi wukoko e? Bamuteela ti: «Ni Yesu mwisi Nazaleti wuna hyoka.» Ni kalokana ti: «Yesu, Mwana Davidi, wumfwila nkenda!» Bantu bedi kwe tekidi ku mutwala babamina mpofo mwanki kakanga munwa andi, kansi yandi wubulana dyaka mungolo ti: «Mwana Davidi, wumfwila nkenda!» Yesu wutelama na wulomba bamunatina mpofo beyoyo. Bu kaba bela-bela, Yesu wumufuula ti: «Nki tiidi na kuhidikila e?» Wumuvutudila ti: «Mfumu, ntiidi na bwesa yena.» Yesu wumuteela ti: «Bika meso maku mayena dyaka, kiminu kyaku ki kuvuukisi.» Hansi na nsi, wutona mu bwesa yena. Mboki ni kedi kwe yenzi na Yesu buna wuna kwe kembidi Nzambi. Mukangu wumvimba bu wuyena misamu bemyomyo, wutona mu kembila Nzambi.
Yesu bu kedi hyoka mu nzila, wuyena bakala dimosi diba mpofo tuka mbutukulu andi. Milongoki myandi mi mufuula ti: «Mulongisi, nani wusumuka, yandi hoti bibuti byandi, mwanki kabutuka mpofo e?» Yesu wuvutula ti: «Ka yandi ko hoti bibuti byandi ko basumuka. Mwanki mavanga ma Nzambi mayenika mu yandi. Bwisi bu bwakidi bukya, tufweti sala bisalu bi yondowo wu mfidisi, mpimpa yeka bela-bela, ka muntu kalendi bwesa sala ko. Bu nakidi mu nza, meno nidi kya ku nza.» Bu kamanisa mu zonza, wulobola mante ha nsi na wuhidika nteke mu mante mandi, ni kakukusa yo mu meso ma mpofo, ni kamuteela ti: «Yenda wuyobila ku kizinga ki Silowa», mbangudulu ti "Ntumwa"Muntu wu batambikidi. Mpofo wuyenda, ni kayobila na mu nzila bu kedi kwe vutuki, meso mandi ni mayena.
Curas de paralíticos e enfermos
Paralíticos caminharam, leprosos ficaram limpos e todo tipo de doença foi curada pelo toque e pela palavra de Jesus.
Mboki, muntu wumosi wuba na bwazi wufinama, wufukama ha ntadisi andi, na wuta ti: «Mfumu, tala ti tiidi, wulendi mvedisa.» Yesu wulambula kooko, wumusimba na wuta ti: «Ntiidi, bika wuvedila.» Hansi na nsi, kimbevo kibwazi kitumbu mu manisa. Mboki Yesu wumuteela ti: «Toma yuwa: kutandi wo ku muntu ko! Kansi, yenda wuyenika ku Nganga-nzambi na muhaana munkayulu wu mvutululu yi matondo, bonso busonika wo Mose. Bwabobo bantu bamvimba baazabila ti nyeki.»
Bamutwadila bakala dimosi diba na kimbevo ki mbolokoto, diba dilambalala ha yulu kipoyi. Yesu bu kayena kiminu kyawu, wuta ku mbevo ti: «Mwana ani, lwata kibakala! Masumu maku ma lemvokolo.» Mwa ndambu yi milongisi mi Misiku myedi nyunguta yawu na yawu ti: «Bakala bedidi, wuna safula Nzambi.» Yesu wuzaba mabanza mawu ni kata ti: «Bila nki luna bela na mayindu mambi mu mitima myeno e? Nkye dyambu dilutidi nayakiyaki mu ta ti: "Masumu maku malemvokolo" hoti "Telama na yenda e"? Mwanki luzaba ti Mwana Muntu wuna lulendo lwe lemvokila masumu ha luse lu butoto.» Wuteela ku muntu wuba na mbolokoto ti: «Telama, bonga kipoyi kyaku na vutuka ku nzo aku!» Bakala bedyodyo ditumbu telama, na divutuka ku nzo andi.
Muba na bakala dimosi diba na kooko kusyoka. Bafuula ku Yesu ti: «Nganunu bufwanakani mu nyakisa mu kilumbu ki saba e?» Mwanki ba baka kibila kiba mufundila. Yesu wubavutudila ti: «Nkye muntu ha kati dyeno wuna dimeme dimosi, na dibwidi mu kati dibulu mu kilumbu ki saba, kakwe dye tombola ko e? Bwedi, muntu kavudidi dimeme mfunu ko e? Buna, bufwanakani mu hidika musamu wumbote mu kilumbu ki saba.»
Buna, wuta ku muntu ti: «Lambula kooko kwaku.» Ni kalambula ko, mboki kooko kwandi ku hilama bonso bu ba kuhiika.
Buko bu mukento bu Simoni wuba wulambalala ha mbuka. Yuku-yuku diba nandi. Ni batumbu mu zonzila ku Yesu. Wuyenda ba bela-bela nandi na wumutedimisa bu kamusimba mu kooko. Yuku-yuku diduuka na wutona mu bakubikila meza.
Muntu wumosi wuu na bwazi wuyiza ku Yesu, wufukama ha ntadisi andi na wumubombidila bu kata ti: «Tala ti tiidi, wulendi mvedisa.» Yesu wumuyenina kyadi, wulambula kooko, wumusimba na wuta ti: «Ntiidi, bika wuvedila.» Hansi na nsi, bwazi butumbu manisa na wuvedoso.
Bantu bayiza ku Yesu na muntu wumosi wubeela mbolokoto, wuba wunangunu ku bakakala baya. Kansi balenda ko mu mutudisa natee ha bela Yesu, mu dyambu di mpumbu yi bantu. Ni hahoho, bamakina ku yulu muludi wu nzo, babambula wo nkatika ha bela Yesu, ni bakulumuna mbevo yiba yilambalala ha yulu kipoyi. Yesu bu kayena kiminu kyawu, wuta ku muntu wuu na mbolokoto ti: «Mwana ani, masumu maku malemvokolo.» Mwa ndambu yi milongisi mi Misiku, miba mizakala hoho, myedi tanga ku nsye mitima myawu ti: «Mu dyambu dinki bakala bedidi kana zonzila bobo e? Wuna vweza Nzambi. Nani lendi lemvokila masumu tala ti ka Nzambi yandi bende ko e?» Yesu wubakula mu nswalu mabanza mawu ni kabateela ti: «Bila nki ludi na mabanza mabobobo ku nsye mitima myeno e? Nkye dyambu dilutidi nayakiyaki mu ta ku muntu wuna mbolokoto: "Masumu maku malemvokolo", hoti "Telama, bonga kipoyi kyaku na yenda e?" Kedika! Mwanki luzaba ti Mwana Muntu wuu na luve lwe lemvokila masumu ha butoto.» Buna wuteela ku muntu wuna mbolokoto ti: «Nina kuteela, telama, bonga kipoyi kyaku na vutuka ku nzo aku!» Bakala ditumbu telama, wubonga kipoyi kyandi na wuduuka mu nzo ha meso ma bantu bamvimba. Bamvimba bayituku na bakembila Nzambi, ni bata ti: «Yeto twayeni misamu mingitukulu mibubu ko.»
Yesu wukota dyaka mu nzo yi lusambulu yi bayudayo. Mu kati muba na bakala dimosi diba na kooko kufwa. Bafalisi bedi keta Yesu mu zaba tala ti lendi munyakisa mu kilumbu ki saba, mu dyambu ti bedi sosa hwahwa dye mufundila. Yesu wuta ku bakala diba na kooko kufwa ti: «Telama ha kati di bantu bamvimba.» Mboki wubafuula ti: «Mu kilumbu ki saba, nki bifwanakani mu sa e? Kuhidika musamu wumbote hoti musamu wumbi e? Kuvuukisa luzingu lu muntu hoti kumuhonda e?» Kansi baba kwawu na napiii. Yesu wubatadila mu mankesi, mpe wuyena kyadi mu dyambu ti mitima myawu miba mingolo. Ni kateela bakala bedyodyo «kalambula kooko kwandi.» Wulambula ko mpe wunyaka.
Yesu wuba mu kati di mbanza yimosi, wuyena bakala dimosi diba na bwazi. Bu kayena Yesu, wumufukimina luse ha nsi, na wulomba ebu: «Mfumu, tala ti tiidi, wulendi mvedisa.» Yesu wulambula kooko, wumusimba na wuta ti: «Ntiidi, biika wuvedila.» Mboki bwazi butumbu manisa.
Babakala bedi kwe twadi mu kipoyi bakala dimosi diba na kimbevo ki mbolokoto, basosa bwedi balendi mu kotisila na mu mutuula ha ntadisi yi Yesu. Bu bedi lembolo zaba bwedi mu mukotisila mu dyambu di mpumbu yi bantu, bamaka ku yulu muludi na batobola wo. Ni bamukulumuna mu kipoyi ha mpwakisa beyoyo, ha kati di bantu, ha ntadisi yi Yesu. Bu kayena kiminu kyawu, Yesu wuta ku mbevo ti: «Masumu maku ma lemvokolo.» Milongisi mi Misiku na Bafalisi batona mu nyunguta: Yandi nani kadi, wuna safula Nzambi? Nani wuhiika lenda lemvokila masumu tala ti ka Nzambi yandi bende ko e? Yesu wuzaba mabanza mawu ni kabateela ti: «Bila nki luna banzila bobo e? Nkye dyambu dilutidi nayakiyaki mu ta ti: "Masumu maku malemvokolo" hoti "Telama na yenda e?" Mwanki luzaba ti: Mwana Muntu wuna lulendo lwe lemvokila masumu ha luse lu butoto» Buna wuteela muntu wuba na mbolokoto ti: «Telama, bonga kipoyi kyaku na vutuka ku nzo aku.» Muntu bewowo ka tumbu telama, ha ntadisi yi bamvimba, wubonga kipoyi kyandi na wuvutuka ku nzo andi na wedi kwe kembidi Nzambi.
Kilumbu kihiika ki saba, Yesu wukota mu nzo yi lusambulu yi Bayudayo mu longa. Muba na bakala dimosi diba na kooko ku mimbakala kusyoka. Milongisi mi Misiku na Bafalisi bedi mulanganga, mu tala kana waanyakisa mu kilumbu ki saba, mwanki ba baka kibila kiba mufundila. Kansi, Yesu wuzaba mabanza mawu na wuteela ku bakala diba na kooko kusyoka ti: «Yiza telama, ha kati di bundu.» Wuyiza telama ha kati dyawu. Mboki Yesu wubafuula ti: «Ntiidi mu zaba nki bifwanakani mu hidika mu kilumbu ki saba e? Musamu wumbote hoti musamu wumbi e? Kuvuukisa muntu hoti kumuhombisa e?» Bu kasungimina bamvimba, wuta ku bakala ti: «Lambula kooko kwaku.» Ni kalambula ko, mboki kooko kwandi ku beloka.
Yesu bu kamana zonza misamu mimvimba ku mukangu wu muzungidila, wuyenda ku mbanza Kapenawumi. Kuba na mfumu yimosi yi zimbulu-mbulu nkama, wuba na mundongo wumosi wu katoma tya bubwingi. Mundongo bewowo wuba na kimbevo na wuba lukufi mufwa. Bu kayuwa kikumu ki Yesu, wutambika mwa ndambu bantu mu kati di zimbuta zi Bayudayo, mwanki ba mulomba kiza kanyakisa mundongo andi. Bu batula ha ntadisi yi Yesu, bamubombidila bubwingi ni bamuteela ti: «Muntu bewowo fwanakani wu musadisa. Mu dyambu ti, tiidi nsi eto, mboki yandi wututungidi nzo yi lusambulu.» Yesu wuyenda nawu. Kansi bu kaba bela-bela na nzo yi mfumu yi zimbulumbulu nkama, muntu bewowo wutambika zinkayi zandi mu teela Yesu ti: «Mfumu kukikwamisandi ko, mu dyambu ti niidi wulunga ko ti wukota mu nzo ani. Ni hahoho nyenini ti, ni wulunga ko mu kwiza meno bende ha ntadisi aku. Kansi ta kwandi mpova yimosi, kisadi kyani kyaanyaka. Mu dyambu ti meno bende nii ku nsye lutumu lu zimfumu zani zi luyalu, mpe nii na zimbulu-mbulu ku nsye lutumu lwani. Ni namana ta ku wumosi: "Yenda!", waakwenda, ni namana ta ku wuhiika: "Yiza!", waakwiza, mpe namana ta ku mundongo ani: "sala kisalu eki!", kyaakasala.» Yesu bu kayuwa misamu bemyomyo, wuyituku na wubangumuka ku bantu bedi kwe mulandingi na wubateela ti: «Kedika mu kati di bantu ba-Isaeli nayeni kiminu ki mutindu bewuwu ko.» Bantu batambika mfumu yi bambulumbulu bu bavutuka ku nzo andi, bayenda bwana mundongo bewowo wunyaka.
Muba na mukento wumosi wedi kwamusungu ku mpeve yimbi tuka mvula kumi na nana, wuba na mungongo nakondondo na wedi lembananga mu sungama. Yesu bu kamuyena, wumutumisa na wumuteela ti: «Mama, ngeye kudulu mu kyeta kyaku.» Yesu wu mutentika moko, mu ntangu beyoyo kwandi, nitu andi yi tumbu sungama na wukembila Nzambi.
Kilumbu kimosi ki saba, Yesu wuyenda kota mu nzo yi mfumu yimosi yi Bafalisi mu dya nawu. Bafalisi ni bedi mutalanga. Mpe bakala dimosi diba na nkunki diba ditelama ha ntadisi andi . Buna Yesu wufuula milongisi mi Misiku na Bafalisi ti: «Nga musiku eto wulendi tu haana luve mu nyakisa mu kilumbu kisaba hoti kani e?» Hamuhaana muntu mvutu ko, kansi Yesu wusimba mbevo, wumunyakisa na wumuvutula.
Yesu bu kedi kwenda ku Yelusalemi, wuhyokila mu ndilu yikwe kabulanga Samaliya na Ngalili. Ha nkotolo yi bwala bumosi, bantu kumi baba na kimbevo kibwazi bayiza mu bwana na batelama kitatu nandi na bazonza mu ngolo ti: «Yesu, Mulongisi, tufwila nkenda!» Yesu wubayena na wubateela ti: «Yendeeno lukilonka ku zinganga-Nzambi.» Bu bedi kwe yenzi, ni banyaka. Wumosi ha kati dyawu, bu kayena ti nyeki, wuvutuka. Bu kedi kwe vutuki, wedi kwe kembidi Nzambi mu ndinga yi ngolo. Wuyenda fukama luse ha nsi ha malu ma Yesu, mu vutula matondo. Bakala bedyodyo diba mwisi Samaliya. Yesu wuta ti: «Nganunu kumi dimvimba dinyeki ko e? Kansi ba vwa kwedi badi e? Ka muntu ko mu yawu bamvimba benzi mu kwiza vutula matondo ku Nzambi, tala ti ka nzenza beyiyi ko e?» Mboki, Yesu wumuteela ti: «Telama, yenda, kiminu kyaku ki kuvuukisi.»
Ku manima, Yesu wutomboka ku Yelusalemi ku mukembo wumosi wu Bayudayo. Ku Yelusalemi, bela-bela na mwelo wu Mameme, kuba na kizinga ki mamba ki bakwe tumisinanga mu ndinga yi kihebeleo ti Betezata. Kuba na misampa mitanu miba na makunzi mamala. Ku nsye misampa bemyomyo, mbevo zizingi ziba zilambalala: zimpofo, baa na byeta, baa na mbwolokoto. [Bedi kingilanga ti mamba maningana, mu dyambu ti ntangu zihiika mbazi yimosi yi Mfumu yedi kulumukanga ha kizinga na yedi ningisanga mamba. Ku manima ma ningusunu yi mamba, mbevo yintete yedi kulumukanga mamba, yedi nyakanga mu kyonso kimbevo ki nandi.] Bakala dimosi diba hoho, diba na kimbevo ki mbwolokoto tuuka mvula makumatatu na nana. Yesu bu kamuyena wu lambalala na bu kazaba ti tuuka ntama kaa hoho, ni kamufuula ti: «Tiidi wunyaka e?» Mbevo ni kamuvutudila ti: «Mfumu, nii na muntu waantuba mu kizinga ko mu ntangu yikwe ningananga mamba, bu nasosa mu kulumuka momo, muntu wukaka wuntekididi.» Yesu wumuteela ti: «Telama, bonga nkwala aku na yenda dyati!» Mpe bakala ditumbu nyaka. Wubonga nkwala andi na wutona mu kwe yendi.
Kilumbu bekyokyo ki saba kiba.
Yesu wuvutuka ku mbanza yi Kaana ku kizunga ki Ngalili ku kakitudila mamba vinu.
Ku mbanza Kapenawumi kuba na kisadi kimosi ki ntinu, mwana andi wuba na kimbevo. Bu kayuwa ti Yesu katukidi ku Yuda tudidi ku kizunga ki Ngalili, wuyenda mu yena na wumubombidila kenda kanyakisa mwana andi wu bakala wu ba bela-bela mu fwa. Yesu wumuteela ti: «Tala ti luyeni bidimbu na bimangu bingitukulu ko, lulendi kwikila ko e?» Kisadi ki ntinu wumuvutudila ti: «Mfumu, yiza munswalu teekila mwana ani kafwa.» Yesu wumuteela ti: «Vutuka ku nzo aku, mwana aku wumoyo kadi!» Bakala bedyodyo dikwikila myo mi muteela Yesu, ni kavutuka. Bu kedi vutuka, bisadi byandi biyiza mubwana na bimuteela ti: «Mwana aku wumoyo kadi!» Wubafuula mu nkye ntangu kanyakini, bamuvutudila ti: «Mazono mu kilokola kintete ku manima ma ntangu ha mbata, yuku-yuku di mudyemi.» Tata ni kabakula ti Yesu ni mu kilokola bekyokyo kamuteela ti: «Mwana aku wumoyo kadi.» Buna yandi na kanda dyandi bakwikila Yesu. Kyo ni kidimbu kinzole kingitukulu ki sa Yesu ku kizunga ki Ngalili bu kafuma ku kizunga ki Yuda.
A mulher com fluxo de sangue
Uma mulher que sofria há doze anos tocou a orla do manto de Jesus e foi curada instantaneamente pela sua fé.
Mukento wumosi wuba na kimbevo kye kwe totokingi menga, kizingila mvula kumi na zole. Bu kafinama kumanima ma Yesu, wusimba mu sukina kinkutu kyandi. Mu dyambu ti wuyindula: «Namana simba kwandi kinkutu kyandi, naanyaka!» Buna Yesu wubangumuka, wumuyena na wumuteela ti: «Mwana ani, lwata kibakala! Kiminu kyaku ki kuvukisi.» Hansi na nsi mukento bewowo wunyaka.
Kuba na mukento wumosi wuba na kimbevo kye kwe totokingi menga, kizingila mvula kumi na zole (12). Wutoma yena mpasi zizingi mu moko ma mimbuki mimingi. Wumanisa mvwilu andi yimvimba yiba nandi, yandi kabaka mpe lunyakusu ko, kansi mpasi zihyoka dyaka kitezo. Wuyuwa bu bedi zonzilanga Yesu. Wuyizila ki manima ha kati di mpumbu yi bantu na wusimba kinkutu kyandi. Mu dyambu wuyindula ti: «Namana simba kwandi kinkutu kyandi, naanyaka!» Hansi na nsi, menga ma tumbu kangama na wuzaba mu nitu andi ti nyeki mu mpasi zandi.
Kuba na mukento wumosi wuba na kimbevo kye kwe totokingi menga, kizingila mvula kumi na zole. Wumanisa mvwilu andi yimvimba ku mimbuki. Kansi, kani muntu kalenda mu mubuka ko. Wufinama kumanima ma Yesu na wumusimba mu sambu di kinkutu kyandi. Mboki, kimbevo kye kwe totokingi menga ki tumbu hwa. Yesu wufuula: «Nani wunsimbidi e?» Bamvimba bu babisa kwawu, Petelo ni kamuteela ti: «Mfumu, mpumbu yi bantu yi kuzungididi, na yina kwe kufyetakani.» Kansi Yesu wumuvutudila ti: «Kedika, muntu wunsimbidi, mu dyambu ti, nyeni ti lulendo luduukidi mu nitu ani.» Mukento bewowo, bu kayena ti bamubakudi, wuyiza mu kintekoto mpe wufukama ha malu ma Yesu na wubangula ha ntadisi yi mukangu wumvimba, bila nki kamusimbidi na bwedi kanyakini mu kilokola bekyokyo kwandi. Kansi Yesu wumuteela ti: «Mwana ani, kiminu kyaku ki kuvuukisi, yenda mu kiyenge.»
Ressurreições
Jesus ressuscitou mortos — a filha de Jairo, o filho da viúva de Naim e Lázaro. Ele é Senhor sobre a morte.
Yesu bu kedi bazonzilanga bobo, mfumu yimosi yi Bayudayo yiyiza mu fukimina, na wumuteela ti: «Mwana ani wu mukento fwidi malu-malu yi kwa, kansi yiza wumutentika moko mbo kazinga!» Yesu wutelama, wumulanda na milongoki myandi.
Yesu bu kayenda tula ku nzo yi Mfumu yi Bayudayo, wuyena bantu bedi sikanga matuutu na mukangu wedi dila mu ngolo. Wubateela ti: «Duukeeno, mu dyambu ti mwana ndumba bewuwu kafwidyandi ko, kansi tolo kwandi kabwidi.» Ni bamusehila. Bu bamana duukisa mpumbu yi bantu, Yesu wukota, na wusimba kooko ku mwana ndumba, na wutelama.
Buna wumosi mu zimfumu yi nzo yi lusambulu yi Bayudayo, nkumbu andi Yayilo, wuyiza. Bu kayena Yesu, wubwa ha malu mandi na wumubombidila bubwingi ti: mwana ani wu mukento weka lukufi mu fwa. Yiza wumutentika moko, mwanki kavuuka na kaba wumoyo. Yesu wuyenda nandi. Mpumbu yi bantu yedi kwe mulandi na yedi kwe mufyetikisi mu ndambu ka ndambu.
Batula ku nzo yi mfumu yi nzo yi lusambulu yi Bayudayo, Yesu wuyena bantu baba mutela-mutela mpe bedi dila na bedi bulana. Wukota na wubateela ti: «Bila nki ludi mutela-mutela na luna didila e? Mwana wufwidi ko, kansi tolo kwandi wubwidi.» Kansi, ni bamusehila. Buna wukuma bamvimba ku mbazi, wubonga nandi ngudi na tata yi mwana na milongoki myandi mya mitatu, mboki bakota mu kihinga kiba mwana. Yesu wusimba kooko ku mwana na wumuteela ti: «Talita kumi!» Bangundulu ti: «Mwana ndumba, nina kuteela, telama!» Mwana ndumba wutumbu telama na wutona mu kwe yendi, mu dyambu ti wuba na mvula kumi na zole (12). Bamvimba bayituku bubwingi.
Yesu wubateela dyaka ti: «Na banani ndendi fwanikisa bantu ba mbandu beyiyi e? Ku banani bafwanakani e? Bafwanakani na baala bafyoti bazakadi ha kibuka kikwe vukananga bantu bamvimba, mboki kutelasana yawu na yawu ti:
"Yeto bu tusikidi hungu, kansi yeno lukinini ko!
Yeto bu tuyimbidi mikunga mi kyadi, kansi yeno ludididi ko!"
Mu dyambu ti Yoane bu kayiza, kedi dyanga mampa ko, mpe kedi nwanga vinu ko, kansi yeno luna ta ti: "Mpeve yimbi yi nandi!" Mwana Muntu wizidi, wuna dya mpe wuna nwa, kansi luna ta ti: "Taleno kweno muntu bewuwu, kisalu kyandi ku dya na ku nwa, nkayi zandi ni mitoti mimpaku na minsumuki!" Kansi ndwenga zi Nzambi zikwe yenikanga zi lunungu ku yobobo bakwe mutambulanga.»
Mufalisi wumosi wutumisa Yesu mu dya kintwadi nandi. Yesu wukota mu nzo yi muntu bewowo na wuzakala ha meza. Mu mbanza beyoyo muba na mukento wumosi wuba munsumuki. Bu kayuwa ti Yesu ha meza kadi mu nzo yi Mufalisi, wutwala mbwata yi alabati yifuluka mu mananasi,
Kuba na bakala dimosi nkumbu andi Yayilo, mfumu yi nzo yi lusambulu yi Bayudayo kaba. Wuyiza fukama ha malu ma Yesu na wumubombidila kenda ku nzo andi, mu dyambu ti mwana andi wakwa wumosi wuba wu mukento, wu mvula kumi na zole, wuba lukufi mu fwa. Bu kedi kwe yenzi, mpumbu yi bantu yedi kwe mufyetakani.
Tekila Yesu kamanisa mu zonza, muntu wumosi wufuma ku nzo yi mfumu yi nzo yi lusambulu yi Bayudayo wuyiza muteela ti: «Mwana aku wufwidi, ku kwamisandi Mfumu ko.» Kansi Yesu bu kayuwa bobo, wuteela ku Yayilo ti: «Kubandi na bunkuta ko, sa kwandi kiminu, mwana aku waanyaka.» Bu katula ku nzo yi Yayilo, katya mu kota na muntu mu nzo ko, tala ti ka Petelo na Yoane na Zaki mpe na ngudi na tata di mwana ko. Bamvimba bedi dila na kunyonga mu dyambu di mwana. Kansi Yesu wubateela ti: «ludilandi ko. Kafwidyandi ko, kansi tolo kwandi kabwidi.» Baseyila Yesu, mu dyambu ti bazaba ti wufwa kadi. Kansi, Yesu wumusimba mu koko na wuzonza mu ngolo: «Mwana, telama!» Kihumunu ki mwana kivutuka na wutumbu telama. Yesu wu batuma ba muhaana bindya. Ngudi na tata di mwana bayituku bubwingi. Kansi Yesu wu bakanikina mu ta ku bantu musamu bewowo wuhyokidi.
Bakala dimosi nkumbu andi Lazalo, wuba na kimbevo. Mwisi-Betani kaba, bwala bu Maliya na Malata, bibusi byandi. Maliya ni mukento bewowo wu mwangumuna mananasi ha yulu bitambi bi Mfumu na wukusuna byo mu milengi myandi. Mpangi andi wu nkumbu Lazalo, wuba na kimbevo. Bibusi bya bibyole, batambika ntumi ku Yesu ti: «Mfumu, yondowo wukwe tyanga, wubela kadi.» Yesu bu kayuwa musamu bewowo, ni kata ti: «Kimbevo bekiki kyaamunata ku lufwa ko. Kansi kyaaba kidimbu kyaahaana nkembo ku Nzambi, mwanki mu kimbevo bekyokyo nkembo yi Mwana Nzambi yiyenika.»
Yesu wedi tyanga Malata na mpangi andi yi mukento, mpe na Lazalo. Mpeleko wuyuwa ti Lazalo wuba wubeela, kansi wuzakala dyaka bilumbu byole ha kibuka ki kabeela, mboki, wuta ku milongoki myandi ti: «Tuvutukeno ku kizunga ki Yuda.» Milongoki mi muvutudila ti: «Mulongisi, mwa bilumbu bebibi kwandi, Bayudayo basosidi mu kuhonda mu matadi. Bwabu tiidi mu vutuka koko e?» Yesu wubateela ti: «Nga kuu na bilokola kumi na byole bi kukya mu kilumbu ko e? Tala ti muntu wuna dyata mu kya, kalendi ta kuba ko, mu dyambu ti wuna yena kya ku nza beyiyi. Kansi, tala ti muntu wuna dyata mu mpimpa, waata kuba mu dyambu ti kya kuu mu yandi ko.» Bu kamana zonza bobo, wubwesa ta ti: «Nkayi eto Lazalo bwidi tolo, kansi nenzi mu muvumbula.» Milongoki mivutula ti: «Mfumu, tala ti tolo kwa kabwidi, waanyaka.» Yesu wuzonzila lufwa lu Lazalo, kansi milongoki mi banzila ti ni tolo kwandi tumpamba kana zonzila. Yesu ni katumbu bahubudila wo ti: «Lazalo fwidi.
Domínio sobre a natureza
Jesus acalmou a tempestade, andou sobre as águas e multiplicou pães. A natureza obedece à voz do seu Criador.
Yesu wukota mu kati di mulungu, milongoki myandi mpe mimulanda. Bayitukulu kwawu, kitembo kingolo kikukula ha dyanga, na bipo bimamba byedi tona mu fuka mulungu. Kansi Yesu wuba kwandi kutolo. Milongoki mifinama ha kabeela. Bamusungika, ni bata ti: «Mfumu, tuvuukisa, nganunu twaafwa!» Wubateela ti: «Nki luna yenina bunkuta e? Yeno bantu ba kiminu kifyoti ludi!» Wutelama, wubamina kitembo na mamba ma dyanga, mpe bitumbu huza napii. Bamvimba bayituku bubwingi na bata ti: «Nani kadi Muntu bewuwu, wuna tuma kitembo na mamba ma dyanga, mpe bina mutumimina!»
Nkokila bu yitula, milongoki mifinama ha kabela na mi muteela ti: «Bwisi butonini mu yila, mboki kibuka kitudi ha kima ko. Vutula bantu bamvimba mwanki benda mu mabwala mu sumba bima bye dya.» Yesu wubavutudila ti: «Ka nkinzi ko ti Benda, bahaaneeno yeno bende bindya!» Kansi bamuvutudila ti: «Mampa matanu na mbizi zole kwandi zi neto.» Yesu wubateela ti: «Ntwadileno byo ehaha.» Mboki, wutuma ti bantu bazakala ha yulu bititi, wubonga mampa ma matanu na mbizi zole, wusendola meso ku yulu ni kasakumuna byo. Bu kamana bye bukuna ni kahaana byo ku milongoki myandi mwanki bakabula ku mpumbu zi bantu. Bamvimba badya, bayukuta, na batota mikuta kumi na myole mi baludisa mu bibuku bisadila. Bantu ba dya, baba kampe mafunda matanu ma babakala, kondo mutanga bakento na baala bafyoti.
Mu minkyelo mi bwisi, Yesu wuyenda ku ndambusu yi bela milongoki myandi na wedi kwe dyati ha mukanda mamba.
Yesu wutumisa milongoki myandi, na wubateela ti: «Kyadi kikingi nina yenina mpumbu yi bantu beyiyi, mu dyambu ti ki ni kilumbu ki bitatu ki baa kintwadi nani, mpe bana kima kye dya ko. Mpe ntiidi mu bavutula na nsatu ko, balenda kwenda yena mpasi mu nzila.» Milongoki mi mufuula ti: «Kwedi twabakila dimpa dilenda dya na yukutisa nza mpumbu yi bantu beyiyi e? Kibuka kitudi ha kima ko.» Yesu wubafuula ti: «Mampa makwa maa neeno e?» Bamuvutudila ti: «Nsambwadi, na mwa mbizi zifyoti.» Wulomba ku mpumbu yi bantu bazakala ha nsi. Mboki wubonga mampa nsambwadi na zimbizi, wuvutula matondo. Wubukuna mo na wuhaana mo ku milongoki myandi. Mboki milongoki mi kabula byo ku mpumbu yi bantu. Bamvimba badya, bayukuta, na batota mikuta nsambwadi mi baludisa mu bibuku bisadila. Bantu badya, baba mafunda maya ma babakala, kondo mutanga bakento na baala bafyoti.
Bu bayenda tula ku mbanza Kapenawumi, yobobo bedi totanga mpaku yi nzo-Nzambi bafinama ku Petelo na bamuteela ti: «Bila nki, Mulongisi eno kakwe lembolo futilanga mpaku yi nzo-Nzambi e?» Petelo wuvutula ti: «Ninga, ya kakwe futanga.» Mu ntangu Petelo yi kedi kota mu nzo, Yesu wumutekidila muzonza mu muteela ti: «Simoni, bwedi wuna banzila e? Nani fweti futa mpaku ku zintinu zi ha nza beyiyi e? Bisi-nsi hoti banzenza e?» Petelo wumuvutudila ti: «Banzenza.» Yesu wumuteela ti: «Bisi-nsi balendi futa mpaku ko. Kansi mulembolo batesisa masakuba, yenda ku mubu, loosa ndoba mu mamba, mboki bonga mbizi yintete yi waabaka, na muzibula munwa andi: waayena kima kimosi, kii mbongo zi bisengo. Bonga zo, na yenda bahaana zo, mwanki wufuta mpaku yi yani na yi yaku.»
Mu mene na mene, Yesu bu kedi vutuka ku mbanza, wubaka nsatu. Wuyena muti wu fike mu nzila na wufinama, kansi makaya na makaya kwandi kayena. Wusinga muti wu fike ti: «Waabwesa buta dyaka mbutu ko!» Hansi na nsi, muti wu fike wutumbu yuma. Milongoki bu bayena bobo bayituku, ni bata ti: «Bwedi muti wu fike bewuwu wutumbu yumina hansi na nsi e?» Yesu wubavutudila ti: «Kedika nina luteela, tala ti kiminu ki neeno, na lusidi maketiketi ko, lulendi hidika misamu minsidi ku muti wu fike bewuwu. Lulendi ta mpe ku mulandu bewuwu ti: "Katuka hoho na yenda wu kituba mu mubu", bwabobo mpe bwaavangama. Tala ti lukwikidi, mimvimba mi lwaalomba mu lusambulu mya lwaatambula.»
Mboki kitembo kingolo kikukula mu dyanga, na bipo bimamba byedi bwanga mu mulungu mpe mulungu wutona mu teboka. Kansi Yesu wubwa tolo ku manima ma mulungu na mutu andi wuba ha yulu mfika. Milongoki myandi mimusungika na mimuteela ti: «Mulongisi, tuna saka fwa! Mpe wuna kukwamisa ko e?» Yesu wusungama, wubamina kitembo na wuta ku mamba ma dyanga ti: «Dingama! Huza napii!» Kitembo kidingama na kizunu kikinene kivutuka. Yesu wuta ku milongoki ti: «Nki luna yenina bunkuta e? Bwedi lulembolo beela na kiminu e?» Kansi milongoki miyena bunkuta bubwingi na myedi kifuulasananga yawu na yawu ti: «Muntu bewuwu nani kadi, mwanki kitembo na mamba mpe ma mubu bimutumimina e?»
Ntangu bu yikibeela kukula, milongoki myandi mifinama ha kabeela na mimuteela ti: «Bwisi bweka kukula, mboki kibuka kitudi kii na kima ko. Vutula bantu bamvimba mwanki benda mu mabwala maa bela-bela na mwa zinzo zi mimvungi, basumba bye dya.» Yesu wubavutudila ti: «Bahaaneeno yebende bindya!» Kansi bamuteela ti: «Tusumba mampa ma nkama nzole zi mbongo zi bisengo na tubahaana badya e?» Yesu wubateela ti: «Mampa makwa ma neeno e? Yendeeno lutala» Bayenda tala na bavutula ti: «Tuu na mampa matanu na mbizi zole.» Buna, Yesu wubatuma mu bazakisa bamvimba ha yulu bititi bimamba mu kabu-kabu . Bantu bazakala mu makabu ma bantu nkama (100) mpe makabu ma bantu makumatanu (50). Wubonga mampa ma matanu na mbizi za zizole, wusendola meso ku yulu ni kasakumuna byo. Mboki wubukuna mampa ni kahaana mo ku milongoki mwanki bakabula ku mpumbu yi bantu. Wukabula mpe mbizi za zizole ku yawu bamvimba. Bamvimba badya na bayukuta. Batota mikuta kumi na myole mifuluka mu bibuku bi mampa na mbizi zisadila. Yobobo badya, baba mafunda matanu ma babakala (5000).
Wuyena ti milongoki myandi mi ba na mpasi mu kwe nati mulungu, mu dyambu di kitembo kingolo kibabwana. Mu minkyelo mi bwisi, Yesu wuyenda ku ndambusu yi bela milongoki myandi na wedi kwe dyati ha mukanda mamba, mpe wusosa mu bahyoka. Bu bamuyena wuna kwe dyati ha mukanda mamba ma dyanga, babanzila ti mukuyu, mpe yawu babulana. Mu dyambu ti bamvimba bedi muyena, mpe baba na bunkuta. Kansi Yesu wutumbu bateela ti: «Lwaateeno kibakala! Meno kwani, lubandi na bunkuta ko!» Mboki wukota mu mulungu ha babeela, kitembo kidingama. Bayituku nkatika bubwingi,
Mu bilumbu bebyobyo kwandi, pumbu yi bantu yiyinene yikutakana dyaka mpe yiba na kima kye dya ko. Yesu wutumisa milongoki myandi na wubateela ti: «Kyadi kikingi nina yenina mpumbu yi bantu beyiyi, mu dyambu ti kii ni kilumbu ki bitatu ki baa kintwadi naani, mpe baa na kima kye dya ko. Tala ti na bavutudi mu zinzo zawu na nsatu, baba na ngolo ko mu nzila, mu dyambu ti ha kati dyawu, bahiika kukula bafumini.» Milongoki mi muvutudila ti: «Kwedi twabakila mampa mu badikila bayukuta haha ha kibuka ki kilembolo kima e?» Yesu wubafuula ti: «Mampa makwa maa neeno e?» Bavutula ti: «Nsambwadi.» Wulomba ku mpumbu yi bantu bazakala ha nsi. Mboki, wubonga mampa nsambwadi, bu kavutula matondo, wubukuna mo na wuhaana mo ku milongoki myandi mu kabula mo ku bamvimba. Yawu baba mpe na mwa ndambu yi zimbizi zifyoti. Yesu wusakumuna zo, mpe wulomba ku milongoki myandi bakabula zo mpe. Bamvimba badya, bayukuta. Mboki batota mikuta nsambwadi mifuluka mu bibuku bisadila. Bantu badya baba kampe mafunda maya (4000). Mboki Yesu wubavutula,
Mu kilumbu kilanda, bu bedi duuka ku bwala bu Betani, Yesu wubaka nsatu. Wuyena kukula muti wumosi wu fike wuba na makaya na wuyenda tala, tala ti lenda baka mbutu, kansi makaya na makaya kwandi kayena. Mu dyambu ti yiba ntangu yi mbutu yi zifike ko. Buna Yesu wuteela ku muti wu fike ti: «Nakani muntu kalendi bwesa dya mbutu zaku ko!» Mpe milongoki myandi mimuyuwa.
Kilumbu kilanda na mene, bu bedi hyoka, milongoki miyena muti wu fike wuba wuyuma natee mu myanzi. Petelo, wubambuka moyo mu misamu mihyoka, ni kateela Yesu ti: «Mulongisi, tala, muti wu fike wu wusingidi wuyumini.» Buna Yesu wubavutudila ti: «Beeno na kiminu mu Nzambi.» «Kedika nina luteela, tala ti muntu teedi ku mulandu bewuwu: "Katuka hoho na yenda wukituba mu mubu", mpe tala ti kasiidi maketiketi mu mutima andi ko, kansi kwikidi ti myo mi kateedi myaahilama, myawu myaahilama.» Ni hahoho nina luteela ti: «Mimvimba mi lwaalomba mu lusambulu, kwikileeno ti mya lutambudi, mpe mya lwaatambula.» Bu lukwe telamanga mu sambila, tala ti musamu wuu naaku na munaku, mulemvokila, mwanki Tata eno wuu ku mazulu kalulemvokila mpe misamu myeno mimbi. [
Kilumbu kimosi, Yesu wuba ha kumu di dyanga di Ngenezaleti, mpumbu yi bantu yiyiza fyetakana ha kaba mu yuwa mambu ma Nzambi. Wuyena ha kumu di dyanga milungu myole mi bilobi, bitotoka mu sukula mpwasa zawu. Wukota mu mulungu wumosi wuba wu Simoni, na wulomba baba mwa kitatu na kumu. Mboki wuzakala mu mulungu na wutona mu longa mpumbu yi bantu.
Bu kamanisa mu zonza, wuteela Simoni: «Yenda ha mamba maa sunda mboki loosa mpwasa mu loba.» Simoni wumuvutudila ti: «Mulongisi, mpimpa yimvimba tu lobidi, tubeki kaani kima ko. Kansi mu luzolo lwaku, nina loosa zimpwasa.» Bu balosa zo, babaka mbizi zizingi na zimpwasa zitona mu kaakuka. Balabikisa banawu baba mu mulungu wuhiika biza ba babakisa. Bu bayiza, batebola milungu mya mimyole, na mitona mu dyama. Bu kayena bobo, Simoni Petelo wufukama ha ntadisi yi Yesu na wumuteela ti: «Mfumu, ntatukila, mu dyambu ti meno nkwa masumu nidi!» Bamvimba baba nandi kintwadi, bayena bunkuta mu dyambu di mbizi zizingi zi babaka. Zaki na Yoane, baala ba Zebedayi baba kintwadi na Simoni bayena mpe bunkuta. Yesu wuteela Simoni ti: «Kuyenandi bunkuta ko, bwabu wuna ba kilobi ki bantu.» Bavutula milungu ha kumu, mboki basala sisa bimvimba na bamulanda.
Kilumbu kimosi, Yesu wukota mu kati di mulungu na milongoki myandi na wubateela ti: «Tusabukeeno ku simu dikaka di dyanga.» Ni bayenda. Bu bedi sabuka, Yesu wubwa tolo. Bayutukulu kwawu, kitembo kingolo kikukula mu dyanga, mulungu wutona mu teboka mu mamba na baba ku nsisi yi lufwa. Milongoki mifinama ha ba Yesu ni bamusungika na bata ti: «Mulongisi, Mulongisi, tu na saka fwa!» Yesu wusungama, wubamina kitembo na bipo bimamba ma dyanga. Bitumbu huza napii na kizunu kivutuka. Mboki, wubateela ti: «Hambo kiminu kyeno kwedi kidi e?» Milongoki miba na bunkuta na miyituku bubwingi, mpe bedi kifuulasananga yawu na yawu ti: «Muntu bewuwu nani kadi e ? Mu dyambu ti wuna haana lutumu ku kitembo mpe bipo bimamba ma dyanga mpe bina mutumimina!»
Kilumbu kimosi, Yesu wukota mu kati di mulungu na milongoki myandi na wubateela ti: «Tusabukeeno ku simu dikaka di dyanga.» Ni bayenda. Bu bedi sabuka, Yesu wubwa tolo. Bayutukulu kwawu, kitembo kingolo kikukula mu dyanga, mulungu wutona mu teboka mu mamba na baba ku nsisi yi lufwa. Milongoki mifinama ha ba Yesu ni bamusungika na bata ti: «Mulongisi, Mulongisi, tu na saka fwa!» Yesu wusungama, wubamina kitembo na bipo bimamba ma dyanga. Bitumbu huza napii na kizunu kivutuka. Mboki, wubateela ti: «Hambo kiminu kyeno kwedi kidi e?» Milongoki miba na bunkuta na miyituku bubwingi, mpe bedi kifuulasananga yawu na yawu ti: «Muntu bewuwu nani kadi e ? Mu dyambu ti wuna haana lutumu ku kitembo mpe bipo bimamba ma dyanga mpe bina mutumimina!»
Batula ku kizunga ki bisi-Ngelaseni, kii simu na simu na mbanza yi Ngalili.
Bwisi bu butoona mu yila, zintumwa kumi na zole ziyiza muteela ti: «Vutula mpumbu zi bantu mwanki benda basosa ku balenda bwila tolo na baka bye dya mu mabwala na mwa zinzo zi mimvungi, mu dyambu ti huma ha tudi ha na kima ko.» Kansi wubateela ti: «Bahaaneeno yeno bende bindya!» Bamuvutudila ti: «Mampa matanu na mbizi zole kwandi zi neto, kadi buna ti twenda yeto bende tu sumbila bantu bamvimba be baba bindya.» Baba mafunda matanu ma babakala. Yesu wuteela ku milongoki myandi ti: «Bazakiseno mu makabu makumatanu matanu.» Ni basadila bo. Babazakisa bamvimba. Wubonga mampa ma matanu na mbizi zole, wusendola meso ku yulu ni kasakumuna byo. Bu kamana bye bukuna ni kahaana byo ku milongoki myandi mwanki bakabula ku mpumbu yi bantu. Bamvimba badya na bayukuta. Ku manima, baludisa mikuta kumi na myole mu bibuku bisadila.
Kilumbu ki tatu, ku mbanza yi Kaana mu kizunga ki Ngalili, kuba na mukembo wu makwela, mpe ngudi yi Yesu wuba koko. Ku mukembo bewowo batumisa mpe Yesu na milongoki myandi. Vinu bu diyiza hwa, ngudi yi Yesu wumuteela ti: «Basidi na vinu ko.» Kansi Yesu wumuvutudila ti: «Mama, nkye musamu ngeye na meno e? Ntangu ani yafweni ko.» Ngudi andi wuteela bisadi ti: «Sadileeno mimvimba mi kaaluteela.»
Huma behoho haba na bisiku bisambanu bihiduku mu matadi, byedi sadilanga Bayudayo mu kivedisa. Kisiku kimosi kilendi kota nkama di zilitele zi mamba. Yesu wuta ku bisadi ti: «Teboleeno bisiku bebyobyo mu mamba.» Ni batebola byo. Mboki wubateela ti: «Bwabu tekoneeno mamba bemomo na nateeno mo ku muntwadisi wu mukembo.» Ni bamunatina mo. Muntwadisi wu mukembo wubimba mamba makitukidi vinu. Kazaba ko kwedi mafuma, kansi bisadi biteka mamba bazaba. Ni hahoho katumisina kikwedi, wumuteela ti: «Konso muntu, vinu dimbote kakwe teka kabulanga, mboki bantu bu bamana kolo, wubaheeni vinu dilembolo toma ba dimbote. Kansi ngeye swekidi kwaku vinu dimbote natee ntangu beyiyi!»
Bwabobo bu tonina bimangu bi Yesu, mu kimangu ki kasa ku mbanza yi Kaana, mu kizunga ki Ngalili. Wulonkisa nkembo andi, na milongoki myandi mimukwikila.
Kedi zonzila bobo mu tala Filipi ka bwedi kaata, mpeleko wuzaba yandi bende nki kedi banza mu sa. Filipi wumuvutudila ti: «Kaati mampa ma nkama zole zi mbongo zi bisengo twaasumba, maabalungila ko mpe kani muntu kaabaka mwa kibuku ko.» Wumosi mu milongoki myandi, nkumbu andi Andele mpangi yi Simoni-Petelo, wumuteela ti: «Mwana wu bakala wumosi wu haha wuu na mampa matanu ma oloze na mbizi zole. Kansi nki bilenda sa mu mpumbu yi bantu yi bububu e?» Yesu ni kata bwabu ti: «Bazakikeeno.» Ni bazakala, mwa bititi bibingi biba ha kibuka bekyokyo. Baba mafunda matanu ma babakala. Yesu wubonga mampa, bu kavutula matondo ku Nzambi, ni kakabula mo ku yobobo baba hoho. Wusa bumosi mpe mu zimbizi, wubahaana zo bonso bubela nsatu yi muntu-muntu. Bu bamana yukuta, Yesu wuteela milongoki myandi ti: «Toteeno bibuku bisadidi mwanki kani kimosi kifukilandi.» Bamvimba bu bamana dya, batota byo na batebola mikuta kumi na myole mi bibuku bi sadila bimampa matanu ma oloze.
Bu bayenda mu mamba kitini makumatanu hoti makumasambanu mankama ma zimetele, bayena Yesu wuna finama ha mulungu, buna wuna kwe dyati ha mukanda mamba. Bayena bunkuta. Kansi Yesu wubateela ti: «Luyenandi bunkuta ko, meno kwani!» Baba na mayindu me mukotisa mu mulungu, kansi mulungu wutumbu tula ha kumu di bayendisa.
Mwa bilumbu bi hyoka, Yesu wuyenika dyaka ku milongoki myandi ha kumu di dyanga di Tibelyade. Tala bwedi kayenikina: Simoni Petelo, Toma wu bakwe tumisinanga ti «Nsimba», Natanayeli mwisi-Kaana mu kizunga ki Ngalili, baala ba Zebedayi na milongoki myole mihiika mi Yesu miba ha kimosi nawu. Simoni Petelo wubateela ti: «Nenzi ku loba.» Bamuvutudila ti: «Yeto mpe twaakwenda naku.» Bayenda na bamaka mu mulungu. Kansi mpimpa beyoyo, babaka kima ko.
Bwisi bu bukya, Yesu wuba wutelama ha kumu di mamba. Kansi milongoki myedi zaba ko ti yandi wuba. Yesu wubateela ti: «Ee baala, luu na kima nkye dyaka ko e?» Bamuvutudila ti: «Kaani». Wubateela ti: «Looseeno mpwasa ku sambu di mimbakala di mulungu na mbo lubaka.» Balosa mpwasa, ni bedi lembakana mu kotisa yo mu mulungu, mu dyambu ti mbizi zingi ziba. Mulongoki wedi tyanga Yesu, ni kateela Petelo ti: «Mfumu wudi!» Simoni Petelo bu kayuwa ti Mfumu wudi, wulwata dyaka mulele, mu dyambu ti kaba wulwata ko, mboki ni kabwa mu mamba. Milongoki mi sala myedi kwe nati mulungu ku kumu mpe myedi kwe naningi mpwasa yiba yifuluka mu mbizi: baba dyaka kitatu na kumu ko, kampe zimetele nkama. Bu bakulumuka ha nsi, bayena tiya tu makala, mbizi zi tentoko hoho na dimpa. Yesu wubateela ti: «Nateeno mwa ndambu mbizi zi lubeki.» Simoni Petelo wumaka dyaka mu mulungu na wutunta mpwasa natee ha butoto, yiba yi fuluka mu nkama na makumatanu na tatu di zimbizi zizinene. Mpeleko mbizi zi hyoka kitezo, kansi mpwasa yikakuka ko.
Libertações
Jesus expulsou demônios com autoridade. Os espíritos impuros não resistiam à sua palavra e saíam imediatamente.
Yesu bu kedi kota mu mbanza Kapenawumi, mfumu yimosi yi zimbulumbulu nkama wufinama na wumubombidila, mu muteela ti: «Mfumu mundongo ani wulambalala kadi ku nzo, kimbevo kimbolokoto ki nandi, na wuna kwama bubwingi.» Yesu wumuteela ti: «Nina kwiza mu munyakisa.» Kansi wuvutula ti: «Mfumu niidi wulunga ko ti wukota mu nzo ani, kansi ta kwandi mpova yimosi, kisadi kyani kyaanyaka. Mu dyambu ti meno bende nii ku nsye lutumu lu zimfumu zani zi luyalu, mpe nii na zimbulu-mbulu ku nsye lutumu lwani. Ni namana ta ku wumosi: "Yenda!" Waakwenda, ni namana ta ku wuhiika: "Yiza!" Waakwiza, mpe namana ta ku mundongo ani: "sala kisalu eki", kyaakasala.» Yesu bu kayuwa misamu bemyomyo, wuyituku na wubangumuka ku bantu bedi kwe mulandingi na wubateela ti: «Kedika mu kati di bantu ba-Isaeli nayeni kiminu ki mutindu bewuwu ko. Nkatika nina luteela, bantu babingi baafuma ku esete na ku wesete na baazakala kintwadi ha meza mu Kimfumu ki mazulu na Abalahami, Isaaki na Yakobi. Kansi yobobo bavwidi Kimfumu, baatubu ku mbazi mu kati di tombe, kwakoko kwaaba bidilu na nkwetosolo yi meno.»
Mboki Yesu wuta ku mfumu yi zimbulumbulu nkama ti: «Vutuka ku nzo aku, bika bu vangama bonso bu kiminu kyaku.» Mu kilokola bekyokyo kwandi mundongo wunyaka.
Yesu bu katula ku simu di kaka di dyanga di kizunga ki bisi-Ngadala, bantu bole baba na mpeve zimbi baduuka ku kati di ndyamu na bayiza mubwana. Baba na kinganzina kihyoka kitezo na kuba muntu ko wedi sosanga mu hyokila mu nzila beyoyo. Buna batona mu bulana ti: «Mwana Nzambi, nkye dyambu ngeye na yeto e? Wizidi kuku mu tukwamisa tekila kilokola kitula e?»
Mwa kitatu nawu, kuba na mukangu wu zingulu wedi kwe sosi bindya. Na mpeve zimbi zi bombidila Yesu na zita ti: «Tala ti tiidi mu tukuma, tutambika mu kati di kamba di zingulu bezizi.» Yesu wubateela ti «Yendeeno». Baduuka, na bayenda kota mu kati di zingulu. Buna, mukangu wumvimba wu zingulu wulundumuka tuuka ku yulu mulandu natee ziyenda bwa mu dyanga, mboki zimana fwa mu mamba. Minkengi mi zingulu bu miwoka, miyenda mwangisa nsangu ku mbanza mu misamu mimvimba mihyoka, na mitudila bantu bebobo baba na mpeve zimbi. Ni hahoho, bantu bamvimba bambanza baduuka mu kwe bwana Yesu. Bu bamuyena na bamubombidila ka katuka mu kizunga kyawu.
Mu ntangu yi yenda bantu ya babole bebobo, batwadila Yesu bakala dimosi diba baba, mu dyambu ti wuba na mpeve yimbi. Yesu bu kaduukisa mpeve yimbi, baba ditona mu zonza. Mpumbu yi bantu yiyituku, yita ti: «Twaayeni misamu mi bubu ko mu nsi yi Isaeli!»
Bamutwadila bakala dimosi diba mpofo na baba, mu dyambu ti mpeve yimbi yi ba nandi. Yesu wumunyakisa, ni katona mu zonza na mu yena.
Mboki Yesu wukatuka huma behoho na wuyenda ku kizunga ki zimbanza Tile na Sidoni. Mukento wumosi wu mwisi-Kaana wedi zakalanga mu kizunga bekyokyo, wuyiza ku yandi na wuzonza mu ndinga yingolo ti: «Mfumu, Mwana Davidi, wumfwila nkenda! Mpeve yimbi yina toma kwamisa mwana ani wu mukento!» Kansi Yesu kamuvutudila nakani musamu ko. Milongoki myandi mifinama mu muteela ti: «Muvutula, mu dyambu ti lusuku kana kwe tusidi kumanima.» Yesu wuvutula ti: «Ku mameme mazimbala ma nzo yi Isaeli kaka bamfidisa.»
Kansi mukento bewowo wuyiza fukama ha ntadisi andi na wuta ti: «Mfumu, nsadisa!» Wumuvutudila ti: «Ka bumbote ko mu bonga dimpa di baala, na mulosa dyo ku baala bambwa.» Mukento wumuvutudila ti: «Mfumu, wukedika wudi. Kansi baala bambwa bakwe dyanga nsyebodi zimampa zikwe sotokanga ku nsye meza ma zimfumu zawu.» Buna Yesu wumuteela ti: «Ee, mama! Kiminu kyaku kikinene kidi! Bika musamu wu naaku nsatu wuhilama bonso butidi.» Mu kilokola bekyokyo kwandi, mwana andi wu mukento wunyaka.
Bu batula huma habeela mpumbu yi bantu, bakala dimosi diyiza fukama ha ntadisi yi Yesu, na wuta ti: «Mfumu, fwila mwana ani wu bakala nkenda. Kimbevo kinzyeta kii nandi mpe wuna kwamusu bubwingi: sungula kwe bwanga ku tiya na mu mamba. Namutwedi ku milongoki myaku, kansi balembakani mu munyakisa.» Yesu wuta ti: «Mbandu yi bantu balembolo ba na kiminu na bambi! Ntangu zi kwa naaba neeno e? Mpe ntangu zi kwa naaluvibidila e? Mutwaleeno ehaha.» Yesu wubamina mpeve yimbi, mpeve yimbi yiduuka mu mwana, mboki mwana wunyaka hansi na nsi.
Mu kilokola bekyokyo kwandi, mu nzo yi lusambulu yi Bayudayo, muba na bakala dimosi diba na mpeve yimbi. Wulooka mu ngolo ti: «[Ha!] Yesu mwisi-Nazaleti, nkye dyambu ngeye na yeto e? Wizidi mu kwiza tufukisa e? Nzebi ngeye nani wudi: Wulongo, Nzambi wu katambikidi!» Yesu wubamina yo na wuta ti: «Kanga munwa aku na duuka mu nitu yi bakala bedyodyo!» Mpeve yimbi yiningisa munkasu bakala bedyodyo na yiduuka mu yandi na muloko wungolo.
Batula ku simu di kaka di dyanga di Ngalili, ku kizunga ki bisi-Ngelaseni. Yesu bu katotoka mu mulungu, bakala dimosi ditumbu duuka ku kati di ndyamu na diyiza mubwana. Bakala bedyodyo diba dilwatu mu mpeve yimbi Yandi ku ndyamu kedi zakidilanga na kuba nakani muntu ko wedi lendanga mu mubindika misinga, kaati ni miba misinga mi bisengo, mu dyambu ti wedi vula banga wubinduku mu bisengo mu malu na mu misinga mi bisengo mu moko, kansi wedi zenganga misinga mi bisengo na wedi tabulanga bisengo. Mpe kuba nakani muntu ko wuba na ngolo mu mulemvola. Ntangu zimvimba mpimpa na mwinu wedi kwe yimingi ku ndyamu na ku yulu milandu, mpe wedi kwe bulaningi na wedi kwe kilwekisingi mu matadi. Bu kayena Yesu kitatu, wunooka na wufukama ha ntadisi andi na wulooka mu ngolo ti: «Yesu, Mwana wu Nzambi Yihyokidi Kuzangama, nkye dyambu ngeye na meno e? Mulemvo aku mu nkumbu yi Nzambi, kunkwamisandi ko!» Mu dyambu ti Yesu wedi muteela ti: «Mpeve yimbi totoka mu nitu yi muntu bewuwu!» Yesu wumufuula ti: «Nkumbu aku nani e?» Yandi wuvutula ti: «Nkumbu ani "Babingi", mu dyambu ti babingi tudi.» Buna yibombidila Yesu bubwingi mu lembolo batambika ku kizunga kihiika.
Kuba na kamba di zingulu dyedi kwe sosi bye dya mu mulandu. Na mpeve zimbi zimvimba zibombidila Yesu ti: «Tutambika kweto mu zingulu bezozo, mwanki tukota mu yawu!» Yesu wubahaana luve. Mpeve zimbi zitotoka mu bakala na ziyenda kota mu zingulu. Kamba bedyodyo di zingulu diba kampe mafunda mole (2000), dilundumuka tuuka ku yulu mulandu natee ziyenda bwa mu dyanga na zimana dyama. Minkengi mi zingulu bawoka na bayenda mwangisa nsangu mu mbanza na mu mwa zinzo zi mimvungi. Bantu bayenda mu tala misamu bwedi mihyokila.
Kadi yeno lukwe tanga ti: "Tala ti muntu teedi ku tata andi hoti ku ngudi andi ti: Kima ki naketi kuhaana mu kusadisa kidi Kolobani", mpila mosi "munkayulu we haana ku Nzambi." Mu bobobo, luheeni luve ku muntu bewowo mu lembolo sadisa tata andi hoti ngudi andi! Ni bwabobo lukwe bikilanga Mambu ma Nzambi mu sadila kinkulu kyeno ki lulonga. Mpe lukwe hidikanga misamu mihiika mi bobobo.»
Yesu wutumisa dyaka mpumbu yi bantu na wubateela ti: «Nyuwileeno, yeno bamvimba mpe bakuleeno: Kunaani kima ki ku mbazi kikotidi mu nitu yi muntu, kilendi musumuna, kansi ni kikwe duukanga mu muntu, kikwe musumunanga.»
Mboki Yesu wukatuka huma behoho na wuyenda ku kizunga ki zimbanza Tile na Sidoni. Wukota mu nzo yimosi, mpe wutya ti nakani muntu kazabandi wo, kansi wulembakana mu ba wuswama. Mukento wumosi, wuba na mwana wu mukento wukwamusu ku mpeve yimbi, wuyuwa bu bedi zonzilanga Yesu na wuyiza bwa ha malu mandi. Mukento bewowo wuba Mungeleke, wubutuka ku mbanza yi Fenisi mu kizunga ki Siliya. Wulomba Yesu mu kuma mpeve yimbi yitotoka mu mwana andi. Kansi Yesu wumuteela ti: «Bika ntete baala bateka yukuta, mu dyambu ti budi bumbote ko mu bonga dimpa di baala na mulosa dyo ku mwa baala bambwa.» Mukento wumuvutudila ti: «Mfumu, mwa baala bambwa ku nsye meza, bakwe dyanga nsyebodi zimampa zikwe sotonanga baala.» Buna Yesu wumuteela ti: «Mu dyambu di mvutu beyoyo, yenda: mpeve yimbi yiduukidi mu mwana aku wu mukento.» Bu kavutuka ku nzo andi, wubwana mwana andi wu mukento wuba wulambalala ha mbuka: mpeve yimbi yiduuka mu yandi.
Muntu wumosi ha kati di mpumbu yi bantu wuvutula ti: «Mulongisi, nikutwadidi mwana ani wu bakala, mu dyambu wuu na mpeve yimbi yikwe mu kitulanga baba. Konso-konso kuma ku yikwe mulwatanga, yikwe mubwisanga ha nsi, mwana wukwe duukisanga mafulu mu munwa, wukwe kwetisanga meno, mpe nitu andi yikwe kangamanga. Ndombidi ku milongoki myaku bakuma yo, kansi balembani kwawu.» Yesu wubateela ti: «Ha! Yi mbandu yilembolo ba na lukwikulu! Ntangu zikwa naaba neeno e? Mpe ntangu zikwa naaluvibidila e? Mutwaleeno ehaha.» Bamutwadila wo. Mwana bu wutumbu yena Yesu, mpeve yimbi yi muningisa mu ngolo, wubwa ha nsi, wuvindumuka na mafulu ma muduuka mu munwa. Yesu wufuula ku tata ti: «Yeka ntangu zikwa misamu bemimi mikwe mutudilanga e?» Tata wuvutula ti: «Tuka bumwana bwandi. Mpeve yimbi yikwe vula mubwisanga ku tiya na mu mamba mu muhonda. Tala ti lendi sa dyambu, tufwila nkenda na tusadisa.» Yesu wumuvutudila ti: «Ebu teedi ti tala ti lendi sa dyambu! Misamu mimvimba mikwe hilamanga ku wonso muntu kwe sanga kiminu.» Hansi na nsi tata di mwana wubulana ti: «Nkwikidi, nsadisa mu dyambu ti nii na kiminu ko!» Yesu wuyena ti mpumbu yi bantu bayiza mu muswalu, buna wubamina mpeve yimbi ti: «Mpeve yimbi yifwa makutu, mpe yi bubaba, nina kutuma duuka mu mwana bewuwu, mpe kubwesandi vutuka mu yandi!» Mpeve yimbi yi bulana, yi ningisa mwana mu ngolo mpe yiduuka. Mwana wukituka bonso muntu wufwa, bantu babingi bata ti: «Fwidi.» Kansi Yesu wumusimba mu kooko, wumutedimisa, mpe mwana wutelama.
Bu kaduuka mu nzo yi lusambulu yi Bayudayo, wuyenda ku nzo yi Simoni. Buko bu Simoni wuba na yuku-yuku dingolo na balomba ku Yesu ka munyakisa. Yesu wuyinama ha ba mbevo, wubamina yuku-yuku, mboki yuku-yuku diduuka. Buko wutumbu telama na wutona mu bakubikila meza.
Yesu bu katotoka mu mulungu, bakala dimosi di mbanza beyoyo, diba na mpeve zimbi diyiza mubwani. Tuuka ntama kedi lwatanga binkutu ko mpe kedi zakidilanga mu nzo ko, kansi yandi ku ndyamu kaka. Bu kayena Yesu, wufukama ha ntadisi andi na wulooka mu ngolo ti: «Yesu, Mwana wu Nzambi Yihyokidi Kuzangama, nkye dyambu ngeye na meno e? Mulemvo aku, ku nkwamisandi ko!» Kedi zonzila bobo, mu dyambu ti Yesu wutuma ku mpeve yimbi yi totoka mu nitu andi. Mu dyambu ti ntangu zizingi, mpeve beyoyo yedi mukwamisanga ni bedi mu bindikanga moko na malu mu bisengo, kansi ni kedi tabulanga byo, mboki mpeve ni yedi munatanga ku nsi yinkatu. Yesu wumufuula ti: «Nkumbu aku nani e?» Yandi wuvutula ti: «Nkumbu ani babingi.» Yandi wuta bobo mu dyambu ti mpeve zimbi zizingi zikota mu yandi. Mpeve zimbi zibombidila Yesu mu lembolo batuba ku bulu dinsisi.
Kuba na kamba di zingulu dyedi dyanga ha yulu mulandu. Na mpeve zimbi zi bombidila Yesu ka babika benda bakota mu kati di zingulu. Ni kababika benda bakota mu zingulu. Mpeve zimbi zitotoka mu bakala bedyodyo na ziyenda kota mu zingulu. Kamba dimvimba di zingulu dilundumuka tuuka ku yulu mulandu natee ziyenda bwa mu dyanga na zimana dyama. Minkengi mi zingulu bu bayena bobo, bawoka na bayenda mwangisa nsangu mu mbanza na mu mwa zinzo zimimvungi. Bantu bayenda mu tala misamu bwedi mihyokila, batula ha bela Yesu, na bayena bakala bedyodyo di katotola mpeve zimbi wuba wuzakala ha ndambu yi malu ma Yesu, wuba wulwata binkutu na kimuntu kyandi kisikama. Bunkuta ni bu babaka.
Wukedika nina luteela, mwa ndambu bantu mu yobobo ba haha, baakifwila ko tala ti bayeni kimfumu ki Nzambi ko.»
Yesu bu kamana zonza, bilumbu nana bihyoka kumanima, wuyenda ha kimosi na Petelo na Yoane na Zaki ha yulu mulandu mu sambila. Mu ntangu yi kedi sambila, kini kyandi kikituka na binkutu byandi biyiza ba na vekoveko. Bu bayitukulu kwawu, ni babakala bole bedi mokana nandi: Eliya na Mose, bayenika mu nkembo, bedi zonzilanga nkwendolo andi bwedi yaahyokila ku Yelusalemi.
Petelo na banandi babwa tolo tu mpondi. Kansi bu bavumbuka, bayena nkembo andi na babakala bole batelama nandi. Mu ntangu yi bahambana nandi, Petelo wuteela Yesu ti: «Mulongisi, bumbote mu zakala haha. Tutungeeno zinzo zitatu zi bikapu, yimosi yi yaku, yimosi yi Mose na yimosi yi Eliya.» Kedi zaba misamu mikedi ta ko.
Ha kati di mpumbu, bakala dimosi ditumbula ndinga na dita ti: «Mulongisi, ndevokila, na kulombidi wunyakisa mwana ani mu dyambu ti mwana wawuwu kwandi wunani! Mpeve yimbi yikwe mulwatanga na yikwe musanga ti kenda lookani, mpe yikwe muningisanga mu ngolo, yikwe mutotolanga mafulu mu munwa na mu mpasi yikwe mukatukilanga buna yimeni muhongisa. Ndombidi ku milongoki myaku bakuma yo, kansi balembani kwawu.» Yesu wuta ti: «Ha! Yi mbandu yi lembolo ba na kiminu mpe yi vila, ntangu kwa naaba neeno mpe naaluvibidila e? Twala mwana aku eha.» Mwana bu wuba bela-bela na Yesu, nkadyampemba wumulosa ha nsi na wumuningisa mu ngolo. Kansi Yesu wubamina mpeve yimbi mpe wunyakisa mwana na wu muvutula ku tata andi. Bamvimba bayituku mu mpila lulendo lu Nzambi.
Bamvimba bedi yitukungu mu myo mi kedi sanga, wuteela milongoki myandi ti:
Kilumbu kimosi, Yesu wedi kuma mpeve yimbi yi kitula muntu wumosi baaba. Mpeve yimbi beyoyo bu yiduuka, baaba di zonza na mpumbu yi bantu yi yituku.
Na wumosi mu yawu wukata mundongo wu mfumu nganga-Nzambi na wumuzenga kutu di lubakala. Kansi Yesu wubateela ti: «Bikeno, bulungidi.» Wusimba kutu di muntu bewowo na wumunyakisa.
Bantu bafidisa Yoane bu bavutuka, Yesu wutona mu zonzila Yoane ku bamvimba baba nandi kintwadi na wubafuula ti: «Nani luyenda tala ku nsi yinkatu e? Dyadya dyedi ningusu ku mupepe e? Buna, nani kwandi luyenda tala e? Muntu wuba wulwata binkutu bi ntoko e? Kansi bantu bakwe lwaatanga binkutu bimbote ni yabobo bakwe zinganga mu kimvwama mu zinzo zi zintinu. Kadi nani kwandi luyenda yena ku nsi yinkatu e? Mumbikudi e? Ninga, meno nina luteela ti, yandi hyokididi mumbikudi. Mu dyambu ti Yoane wudi wumosi mu masonama mana teela ebu:
"Nina tambika ntumwa ani ku mutwala aku,
mu ku kubikila nzila."
Kedika nina luteela, mu bantu bamvimba ba ha nza, kunaani muntu wu hyokidi Yoane mu mfunu. Kansi, wuvudi bukeke mu Kimfumu ki Nzambi, yandi wumuvudidi bunene. Bantu bamvimba na bitoti bimpaku bedi muyuwanga, babakula ti Nzambi wu lunungu kadi, Yoane ni kamana babotika. Kansi Bafalisi na Milongisi mi Misiku babisa kwawu mambu ma bazodisila Nzambi na babisa kwawu ti Yoane ka babotika.»